DANH NHÂN VĂN HÓA LÊ QUÝ ĐÔN

Tầm vóc bách khoa toàn thư, di sản tri thức và bài học cho hậu thế

Năm 2026, hướng tới kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn (1726 - 2026), việc nhìn lại cuộc đời, sự nghiệp và di sản của một trong những nhà bác học lớn của dân tộc có ý nghĩa đặc biệt. Đây là dịp tôn vinh những đóng góp của ông đối với lịch sử, văn hóa, giáo dục và học thuật Việt Nam, đồng thời lan tỏa truyền thống hiếu học, trọng tri thức, trọng nhân tài và khát vọng cống hiến cho thế hệ hôm nay. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Công văn số 4912/BGDĐT-HSSV ngày 30/7/2026 về tuyên truyền kỷ niệm sự kiện này, trong đó nhấn mạnh tầm vóc trí tuệ bách khoa và những giá trị di sản mà Lê Quý Đôn để lại cho hậu thế.

           Lê Quý Đôn (2/8/1726-2/6/1784)

Trong lịch sử văn hóa Việt Nam, thế kỷ XVIII xuất hiện một trí tuệ đặc biệt mà dấu ấn vượt xa khuôn khổ của một nhà khoa bảng hay một vị quan triều đình. Đó là Lê Quý Đôn (1726 - 1784), nhà bác học lớn, nhà sử học, nhà văn hóa, nhà giáo dục và nhà hoạt động chính trị có tầm ảnh hưởng sâu rộng. Cuộc đời ông gắn với tinh thần học tập, khảo cứu và lao động trí tuệ bền bỉ, để lại một khối lượng trước tác đồ sộ trên nhiều lĩnh vực.

Sinh năm 1726 tại làng Diên Hà, Lê Quý Đôn sớm nổi tiếng thông minh, ham học. Năm 17 tuổi, ông đỗ đầu kỳ thi Hương; sau đó tiếp tục đỗ đầu kỳ thi Hội và kỳ thi Đình. Từ năm 1752, ông bước vào sự nghiệp quan trường và đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng của triều Lê - Trịnh. Ông từng tham gia biên soạn quốc sử, giảng dạy và được cử đi sứ nhà Thanh. Ở Lê Quý Đôn nổi bật khả năng kết hợp giữa học vấn uyên bác với vốn sống, giữa đọc sách với quan sát thực tế, giữa khảo cứu với suy ngẫm về đất nước và xã hội.

Tầm vóc của Lê Quý Đôn được thể hiện rõ qua di sản tri thức đồ sộ. Đại Việt thông sử là công trình sử học quan trọng; Kiến văn tiểu lục tập hợp những ghi chép về lịch sử, văn hóa, chế độ, phong tục, địa lý và sản vật; Vân đài loại ngữ là công trình bách khoa tiêu biểu, hệ thống hóa tri thức trên nhiều phương diện. Toàn Việt thi lục tuyển chọn một khối lượng lớn thơ ca của các tác giả từ thời Lý đến thời Lê, góp phần quan trọng vào việc lưu giữ và hệ thống hóa di sản văn học dân tộc. Những công trình ấy cho thấy một năng lực hiếm có trong việc sưu tầm, khảo cứu, phân loại và hệ thống hóa tri thức.

Đặc biệt, Phủ biên tạp lục cho thấy rõ phương pháp khảo cứu gắn với thực tiễn của Lê Quý Đôn. Trong thời gian làm việc ở Thuận Hóa, ông ghi chép về chính trị, kinh tế, xã hội, địa lý, sản vật và đời sống của vùng đất Đàng Trong. Tác phẩm cũng lưu giữ những tư liệu quan trọng liên quan đến hoạt động của đội Hoàng Sa và việc khai thác, quản lý các vùng biển đảo dưới thời các chúa Nguyễn, là nguồn tư liệu có giá trị trong nghiên cứu lịch sử chủ quyền biển đảo Việt Nam.

Điều đáng trân trọng ở Lê Quý Đôn còn nằm ở phương pháp học tập và lao động trí tuệ. Ông đọc rộng, ghi chép nhiều, quan sát kỹ, coi trọng những điều mắt thấy tai nghe và luôn tìm cách đối chiếu, hệ thống hóa tri thức. Từ những vấn đề cụ thể của đời sống, ông mở rộng thành những nhận thức về lịch sử, xã hội và con người. Chính phương pháp ấy làm cho tri thức trong trước tác của ông vượt khỏi lối học kinh viện thuần túy, hướng tới việc nhận thức thế giới từ nhiều nguồn và nhiều góc độ.

Ba trăm năm sau ngày sinh Lê Quý Đôn, giá trị lớn của di sản ông để lại vẫn nằm ở tinh thần học tập suốt đời, trọng thực học, trọng tri thức và trách nhiệm của người trí thức đối với đất nước. Trong bối cảnh tri thức ngày càng trở thành nguồn lực quan trọng của phát triển, bài học ấy càng có ý nghĩa. Học tập cần hướng tới hiểu biết thực chất, tư duy độc lập và khả năng vận dụng; nghiên cứu cần tôn trọng dữ liệu, sự thật và tinh thần phản biện; hội nhập quốc tế cần đi cùng bản lĩnh văn hóa và trách nhiệm với cộng đồng, dân tộc.

Trong môi trường đại học, những giá trị ấy đặc biệt gần gũi với tinh thần “Thực học - Thực hành - Thực nghiệp” của Trường Đại học Kinh doanh và Công nghệ Hà Nội. Từ câu chuyện Lê Quý Đôn, có thể thấy tri thức chỉ thực sự có sức sống khi được tích lũy bằng lao động nghiêm túc, được kiểm chứng trong thực tiễn và hướng tới những giá trị có ích cho xã hội. Kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân Văn hóa Lê Quý Đôn vì thế là dịp khơi dậy trong cán bộ, giảng viên và sinh viên tinh thần ham học, trọng tri thức, say mê nghiên cứu, chủ động hội nhập và ý thức cống hiến.

Từ một trí tuệ lớn của thế kỷ XVIII đến yêu cầu phát triển con người trong kỷ nguyên mới là một khoảng cách lịch sử dài, nhưng một giá trị vẫn còn nguyên sức sống: muốn đi xa, con người phải bắt đầu từ việc làm giàu tri thức và nâng cao năng lực của chính mình. Di sản Lê Quý Đôn vì thế vẫn là lời nhắc nhở sâu sắc đối với hậu thế: học để hiểu, nghiên cứu để khám phá, tri thức để hành động và cống hiến để những giá trị tốt đẹp của con người tiếp tục sống trong tương lai./.
 

Theo Bản tin CTĐ-HUBT